Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 18653
تاریخ انتشار : 11 آذر 1391 9:48
تعداد بازدید : 1108

نقد قواعد ایدئولوژیک رسانه ها

دکتر عبدالله گیویان در مقاله ای با عنوان" نقد قواعد ایدئولوژیک رسانه ها " به اخلاق رسانه ای و... پردخته است

دکتر عبدالله گیویان در مقاله ای با عنوان" نقد قواعد ایدئولوژیک رسانه‌ها " به اخلاق رسانه ای و...  پردخته است

نقد قواعد ایدئولوژیک رسانه‌ها

 1.اخلاق رسانه‌ای را باید از دو موضع متفاوت، و البته مرتبط با یکدیگر،نگاه کرد:«اخلاق رسانه‌ای‌ به عنوان یک واقعیت»و«اخلاق رسانه به عنوان یک‌ آرمان».از منظر نخست ما از هست‌ها و چگونگی‌ها سخن می‌گوییم و از منظر دوم از بایدها و آرزوها.به‌ تعبیر گیرتز (1973,Geertz) مرتبط با جهان‌بینی‌ که عبارت باشد از«الگوهایی برای هستی»،اخلاق‌ رسانه‌ای یا«الگوهایی از هستی»شکل می‌گیرد.مرز بین این دو بسیار مبهم است و بسیاری اوقات این دو یکی انگاشته می‌شوند.

به هر تقدیر،شیوه‌های عمل پذیرفته شده و رایج‌ در یک صنف و جماعت که توافق می‌کنیم آن‌ها را اجمالا اصحاب رسانه بنامیم،اخلاق رسانه‌ای است. این شیوه‌ها در عمل مرکب‌اند از همان دو بخش: آن‌ چه عمل می‌شود و آن‌چه بناست یا باید عمل شود. «اخلاق رسانه‌ای»عبارت است از سبکی از زندگی، و راه‌هایی نسبتا ثابت و در عین حال انعطاف‌پذیر برای مواجهه با شرایط متلونی که اصحاب رسانه با آن‌ درگیرند.این راه‌ها،مجموعه‌ای از بایدها و نبایدها هستند که نگرش اصحاب رسانه به هستی را تشکیل‌ می‌دهند و خود،مرتبط از جهان‌بینی این افراد،یعنی‌ «الگوهایی برای»هستی است،در اختیار این گروه قرار می‌دهد.«اخلاق رسانه‌ای»یادآور اخلاق صنفی،در تعبیری دورکیمی،نیز هست.

کارکرد اصلی این نظام اخلاقی تنظیم ارتباط اعضای صنف با خود،یکدیگر،و جامعه است.در هر صنف معیارها،رفتارها،ارزش‌ها،هنجارها و ضوابط حرفه‌ای کمک می‌کنند تا اخلاق خاصی شکل بگیرد. این نظام اخلاقی از سویی موجب اجتماعی شدن تازه‌ واردان و از سویی سبب همنوایی اعضای صنف با جامعه‌ می‌شود.تعبیری که ما از اخلاق رسانه‌ای داریم، شدیدا به تعبیر ما از«عمل رسانه‌ای»وابسته است. به دلایل تاریخی رسانه با اندیشه و پروژه«روشنگری» (Englishtenment) همراه و همنشین بوده است. متاثر از اندیشه روشنگری معمولا عمل رسانه‌ای عملی‌ روشنفکرانه و عقلانی (rational) تلقی می‌شود.

اسطوره بنیادین در این تلقی،خواه صورتی‌ محافظه‌کارانه-به معنای مراقبت از وضع موجود-و خواه خصلتی دگراندیش-به معنای هواداری از تغییر در نظم موجود-داشته باشد،اسطوره«واقعیت» است.اخلاق رسانه‌ای از این منظر ناظر بر تضمین‌ صحت کشف و انتقال واقعیت است و بیشتر در این‌ باره خواهد بود که«واقعیت»چگونه کشف،و چگونه‌ در قالب واحدهای«اطلاعات»به مخاطب منتقل‌ شود(و متاثر از اندیشه روشنگری)تا ذهن او را منور سازد.ملاحظه‌ای جدی در بحث از اخلاق رسانه‌ای‌ وابستگی آن به زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی خاص‌ است.ما چیزی به اسم اخلاق رسانه‌ای در خارج‌ از زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی خاص نداریم.به‌ همین سبب است که باید از اخلاق‌های رسانه‌ای‌ صحبت کنیم.

به تعبیر دیگر،سخن گفتن از اخلاق رسانه‌ای، سخن گفتن از یک مفهوم کلی است و تا زمانی که آن‌ را در زمان و مکان معین مورد مداقه قرار ندهیم به‌ نتیجه عینی خاصی نمی‌توانیم برسیم به گمان من‌ مساله اصلی در بخش دوم پرسش شما در نظر گرفته‌ نشدن مساله فوق الذکر(مساله اخلاق‌های رسانه‌ای‌ و نه اخلاق رسانه‌ای واحد،عینی،و واقعی)است. اخلاق رسانه‌ای به گونه‌ای که در مهد شکل‌گیری‌ آن و در حوزه‌های مختلف جغرافیایی شکل گرفت با تاخیر وارد ایران شد.

گرته‌برداری‌ها،بی‌خبری از مبانی اندیشگی،و ناآگاهی از ارتباط خلقیات و آرمان‌های اصحاب رسانه‌ در محیطهای مختلف با شرایط اجتماعی و فرهنگی‌ ای که آن افراد را در خود جای داده،و بسیاری‌ چیزهای دیگر ملغمه‌ای را ساخت که امروز شاهدیم. ما خود چیزهایی بر آن‌چه وارد کردیم افزوده و چیزهایی از آن کاسته‌ایم.

اموری در جامعه ما موضوعیت نداشته‌اند و لذا در منظومه اخلاق رسانه‌ای ما جای ندارند،مثل حق‌ مولف،و ارزش‌هایی،بخصوص در سالیان پس از انقلاب،در جامعه ما جاری بوده است که اساسا ربطی‌ به خصلت‌های بنیادین اخلاق رسانه‌ای وارداتی‌ ندارد،مثلا اعتقاد به ارزش قلم و آن‌چه می‌نگارد.

2.این که رسانه‌ها رکن چهارم دموکراسی‌اند و این که برخاسته از ونیز مقوم دموکراسی و آزادی بیان‌ هستند،از همان گمانه‌های متاثر از پروژه روشنگری‌ است.

در واقع رسانه‌ها می‌توانند به گسترش آزادی‌ کمک کنند اما الزاما چنین نمی‌کنند.رسانه‌های‌ فاشیست‌ها،نظام کمونیستی حاکم بر اتحاد جماهیر شوروی،یا رسانه‌ها دیکتاتورهای آمریکایی لاتین چه‌ کمکی به رشد آزادی کردند.از سوی دیگر رسانه‌های‌ عمده به اصطلاح دنیای آزاد با خلق یک وهم‌آباد رسانه‌ای در جهت حفظ نظام کنونی قدرت حرکت‌ می‌کنند،نظامی که عند الاقتضاء به نام دموکراسی به‌ افغانستان و عراق لشکرکشی می‌کند.باید این را باور داشته باشیم که آزادی و دموکراسی یک نسخه واحد جهانشمول ندارند و چیزی نیستند که در خارج از ذهن ما واقعیتی عینی داشته باشند.

انواع گوناگونی از دموکراسی و آزادی وجود دارد که متناسب با شرایط اجتماعی،تاریخی،فرهنگی،و اقتصادی شکل می‌گیرند.ما نیز از این قاعده مستثنی‌ نیستیم و شرایط خود را داریم.به عنوان مثال اگر

اصحاب رسانه در محیطهای دیگر با سهولت بیشتری‌ می‌توانسته‌اند به عنوان راهبران فکری جامعه عمل‌ کنند و با جمع‌آوری و نشر«اطلاعات»،به معنای‌ واحدهای دانش بی‌طرف و عینی،باعث شکل‌ گیری آگاهی و جلب مشارکت مخاطبان در توسعه‌ جامعه شوند،شرایط در جامعه ما متفاوت است. برای رسیدن به الگوی بومی از دموکراسی و آزادی، ما به راهکارهای بومی برای تعریف نقش اصحاب‌ رسانه نیاز داریم.

2.همان طور که پیشتر گفتم تعبیری که ما از اخلاق رسانه‌ای داریم،شدیدا به تعبیر ما از«عمل‌ رسانه‌ای»و نیز محیط اجتماعی-فرهنگی‌ای که در آن به سر می‌بریم وابسته است.اگر الگوی ذهنی ما از اخلاق رسانه‌ای برگرفته از مدرنیته و روشنگری‌ باشد،سه موضوع برشمرده در سوال شما ارتباطی‌ متقابل و متعامل باهم خواهند داشت به این نحو که اخلاق رسانه‌ای سبکی از عمل و مهم‌تر از آن، سبکی از زندگی است که قاعدتا باید برآمده و مروج‌ آن نوع دموکراسی و آزادی باشد که در جامعه مورد بحث جاری است.اگر اندیشته دموکراسی و آزادی و به تبع آن عمل رسانه‌ای امری وارداتی باشد،چه‌ اتفاقی خواهد افتاد؟در پاسخ به پرسش کلی شما باید پاسخی کلی بدهم و آن این که اخلاق رسانه‌ای‌ در هر جامعه در تناسب با دموکراسی و آزادی بیان‌ همان جامعه قابل فهم خواهد بود.

بدون دانستن این که اخلاق معمول رسانه‌ای‌ در یک جامعه چیست،نمی‌توانیم برای خدشه‌دار شدن دموکراسی یا آزادی نگران شویم.این نگرانی یا خرسندی زمانی معنادار است که ما الگوی مشخص و جهانشمولی برای آزادی و دموکراسی در ذهن داشته‌ باشیم.این همان جهان‌بینی‌ای می‌شود که گیرتز به آن اشاره دارد،«الگویی برای هست».

اخلاق رسانه‌ای الگویی از هستی،چنان‌که هست، ارائه می‌کند و تکلیف پیروان خود را در مواجهه با این‌ جهان روشن می‌کند،جهان‌بینی رسانه‌ای کاستی‌ ها و حرمان‌ها و نقصان‌ها و آمال را توجیه می‌کند. پرسش این است که کدام بخش از این نظام اخلاقی‌ و آن جهان‌بینی جهانشمول،فراتاریخ،و مستقل از شرایط است.به گمان من این بخش خیلی گسترده‌ نیست.قواعد اخلاقی اصحاب رسانه در کشورهای‌ مختلف،حتی در صورت شباهت ظاهری،معنایی‌ کاملا یکسان ندارند.مراعات حقوق مردم در هر جامعه به شیوه‌ای خاص معنا می‌شود.

گفتن آن‌چه از نظر یک خبرنگار واقعیت محض‌ است،با گفتن آن‌چه که از نظر سردبیر باید گفته شود یکسان نیست.کلام آخر این که بدون داشتن تعبیر ایدئولوژیک و فراتاریخ از دموکراسی و آزادی بیان، نمی توان زا آن به عنوان معیاری برای نقد اخلاق‌ عملی اصحاب رسانه استفاده کرد.

4.پیشفرض مستتر در پرسش شما این است که‌ رسانه‌ها در عمق بخشیدن دموکراسی در میان مردم‌ ما موثر بوده است و بر این اساس شما می‌خواهید اندازه‌ آن را معلوم کنید!اول باید پرسید کدام دموکراسی‌ یا دموکراسی در چه سطحی،در سطح اذهان یا در عمل؟منظور آماده‌سازی ذهنی مخاطبان برای آرمان‌ های دموکراتیک است،واداشتن قدرت‌های حاکم‌ به اتخاذ رفتارهای دموکراتیک،و یا نظارت بر تداوم‌ رفتارهای دموکراتیک؟این که رسانه‌ها توانسته‌اند زمینه‌ساز یا توجیه‌گر اقدامات دموکراتیک یا غیر دموکراتیک باشند،محل تردید نیست.

اگر یکی از تعابیر ما از دموکراسی موردنظر در سوال شما تغییر نظام اجتماعی-سیاسی و فرهنگ‌ جامعه باشد،پاسخ اجمالی«تا اندازه‌ای«خواهد بود.رسانه‌ها قواعد ایدئولوژیک تکنولوژی خود را به‌ مخاطبان منتقل می‌کنند.در این تردیدی نیست.

یکی از دشواری‌هایی که در بهره‌گیری از فرم‌ های متفاوت رسانه‌ای وجود دارد همین است:ما چگونه باید ایدئولوژی این فرم‌های متفاوت کنار بیاییم؟ مثلا به گام بسیاری از محققان فرم«ویدیو کلیپ» برخاسته ازو مروج«مصرف‌گرایی»است.

فرض بر این است که استفاده از این فرم می‌تواند به توسعه آن ایدئولوژی کمک کند و این ایدئولوژی‌ تا اندازه‌ای می‌تواند نظام‌های سنتی را دچار تحول‌ کند.ارزیابی‌این که‌این تعبیر تا چه اندازه ممکن‌ است به دموکراتیک شدن جامعه منتهی شود،کار چندان ساده‌ای نیست.مثال دیگر می‌تواند نقش‌ فرهنگ انگلوساکسون در شکل بخشی به شیوه‌های‌ خبررسانی اشاره کرد.اساسا شیوه‌های خبررسانی‌ متناسب با ساختار و مطلوبات مستتر در زبان‌ انگلیسی است.

درحالی‌که بسیاری از فرهنگ‌ها و زبان‌های‌ غیر انگلوساکسون عادت بر این است که در اطراف‌ یک موضوع و نه مستقیما از آن موضوع و آن هم‌ در قالب جملات مطول سخن گفته شود،در زبان‌ انگلیسی عکس این شیوه مطلوب است.گفته می‌شود این شیوه اخیر به تفکر منطقی و«علمی»نزدیک‌تر است،همان شیوه‌ای که گفته می‌شود به دموکراسی‌ و فرهنگ جهانی (global culture) نزدیکتر است. با این قبیل استدلالات می‌توان به نقش بالقوه و بنیادین رسانه‌ها در تغییر فرهنگی اشاره کرد.اما، کماکان برآنم که میزان تاثیرگذاری باید با توجه به‌ زمینه‌های خاص و رسانه‌های معین سنجیده شود.

5.ترویج یا عدم ترویج دین توسط رسانه‌ها تابعی از ایدئولوژی رسانه‌ای است و ربط مستقیمی‌ به خصوصی یا دولتی بودن آن‌ها ندارد.یک رسانه‌ خصوصی می‌تواند به رغم یا موافقت با سیاست‌های‌ یک دولت و البته در چارچوب قوانین به نشر یا عدم‌ طرح دین اقدام کند.یک رسانه دولتی هم می‌تواند مطابق سیاست‌های دولت دین را ترویج یا از طرح‌ آن خودداری کند.«دین‌دولتی»بداهتا رنگی از سیاست دارد و در بررسی«دین‌دولتی/رسانه‌ای‌ شده»نباید این نسبت(با قدرت)نادیده گرفته شود. مسامحتا می‌توان گفت که رسانه‌ها یا«عقاید»و یا «آداب»دینی را طرح و ترویج می‌کنند.این هر دو نمی‌تواند بی‌ارتباط با ایدئولوژی مالکان رسانه،و آیین‌های سیاسی اعمال قدرت باشد.بدیهی است‌ نه می‌توان تاثیر قدرت را در توسعه آداب‌ها و مخاطبان را در وضعگیری در مقابل آیینی‌سازی‌ افراطی نادیده انگاشت.این احتمال کاملا وجود دارد که مخاطبان ترویج دین از طریق رسانه دولتی را با این قبیل پیشداوری‌ها تفسیر کنند:ترویج دین‌ توسط رسانه‌های دولتی متضمن مشروعیت دولت‌ خواهد بود.

6.در حد حوصله این نوشتار می‌خواهم بر سه‌ نکته تاکید کنم:اول این که تکنیک‌های رسانه‌ای‌ تا چه اندازه می‌تواند ما را به تربیت دینی نزدیک‌ یا از آن دور کند.انسان بهره‌مند از علم به واسطه‌ کاربرد فنون(تکنیک‌ها)تلاش می‌کند تا بر طبیعت‌ چیره شود تا به هستی خود چنان شکلی بدهد که‌ از دشواریهای زندگی رهایی یابد و محیط خود را به‌ صورتی سازگار با سلیقه‌اش درآورد.اینکه طبیعت‌ بر اثر فن(تکنیک)به چه صورتی درمی‌آید،و عمل‌ فنی(تکنیکی)انسانی،چگونه در خود انسان اثر می‌بخشد،و به عبارت دیگر نحوه کار آدمی و نحنوه‌ سازمانی که آدمی برای کار خود پدید می‌آورد، و نحوه شکل دادن به محیط،چگونه خود آدمی را دگرگون می‌سازد،خود پایه‌ای برای تاریخ است.این‌ موضوع را فیلسوفانی چون کارل یا سپرس بخوبی طرح‌ کرده‌اند.در این زمینه،پرسش اصلی این خواهد بود که تکنیک‌های رسانه‌ای تا چه اندازه می‌توانند ما را به درک متقابل ازو ترویج دین رهنموم شوند.اگر سیطره بر طبیعت زمینه شکل‌گیری تکنیک‌ها باشد، ما از موضع دینی تا چه اندازه می‌توانیم از این نقطه‌ عزیمت حرکت کنیم؟آیا اساسا انتقال«واحدهای‌ اطلاعات»و حتی انتقال دانش دینی را می‌توان‌ معادل ترویج دینی دانست.آیا آغشته شدن مطالب‌ دینی با گرایش‌ها و سوگیری‌های سیاسی رسانه‌ (که می‌دانیم گریز از آن‌ها چندان ساده نیست) چه عواقبی به دنبال خواهد داشت؟نکته دوم،اشاره‌ به جنبه‌های آیین دین است.این واقعیت است که‌ هر دولتی ناگزیر از آن است که شهروندان خود را در فرآیندی از آیینی شدن وارد کند و باید«ذهن»و «جسم»آن‌ها آیینی سازد.در شرایطی چون جامعه‌ ما که در آن دین سهم تعیین در زندگی مردم دارد خطری وجود دارد که مختصرا آن را افراط در آیینی‌ سازی (over-ritualization) می‌نامیم.افراط در آیینی کردن جامعه را می‌توان خلط بین اخلاق و جهان‌بینی دانست.احتمالا نتوان تمام آن‌چه در جهان‌بینی دینی پسندیده است به یکباره محقق‌ کرد.

نکته آخر این که از آن‌جا اخلاق رسانه‌ای اساسا وابسته به محیط فرهنگی و جغرافیایی آن است،نه‌ تنها نباید نقش اخلاق عام اسلامی را در تنسیق و سامانبخشی به آن نادیده گرفت،بلکه برعکس،باید از موضع بازنگرانه به آن‌چه اخلاق رسانه‌ای خوانده می‌ شود نگریست.یکی از دستاوردهای انقلاب اسلامی‌ طرز معامله حضرت امام خمینی با رسانه‌های مدرن‌ بود.حضرت ایشان،مثلا،تلویزیون را دانشگاه خواند. اطلاق نام دانشگاه از سوی آن بزرگوار نکته ظریفی‌ است که فکر می‌کنم باید مورد مداقه جدی قرار گیرد.ایشان چرا تلویزیون را مکتب،مدرسه،یا حوزه‌ نخواند؟اجمالا به نظر می‌رسد که ایشان به نوعی‌ جایگاه و نقش اجتماعی را با این تعبیر تعریف کردند و سهمی برای رسانه قائل شدند،سهمی در تعلیم و تربیت،همان که نقش انبیاء است.این موضوع ضرورت‌ بازنگری در اخلاق رسانه‌ای و ضرورت نزدیک کردن‌ آن به اخلاق دینی را یادآور می‌شود.

منبع:  فلسفه، کلام و عرفان » اطلاعات حکمت و معرفت » تیر 1386 - شماره 16

ثبت شده توسط : احمد مهدیه

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

تمامي حقوق اين سايت متعلق به دانشکده صدا و سيما قم است.