Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 17875
تاریخ انتشار : 20 آبان 1391 15:25
تعداد بازدید : 2149

انقلاب اسلامی و هنر

جواد کریم نژاد دانش آموخته دانشگاه سوره وعضو باشگاه هنرپژوهان جوان کشور در مقاله " انقلاب اسلامی و هنر" که به رویکرد انقلاب اسلامی به هنر پرداخته است

جواد کریم نژاد دانش آموخته دانشگاه سوره وعضو باشگاه هنرپژوهان جوان کشور در مقاله " انقلاب اسلامی و هنر" که به رویکرد انقلاب اسلامی به هنر پرداخته است.

انقلاب اسلامی  و هنر
« هنر يگانه ابزاري است كه نه تنها در ذهن و فكر بلكه در عمق دل و جان آدمي تأثير مي‌گذارد و او را با خود به جهاني كه پيام‌آور آن است همراه مي‌سازد.» در اهميت هنر همين بس كه بهترين وسيله ثبت تاريخ و برترين ابزار تبليغ و ارائه آرمان‌هاي بشري و الهي است.

بی تردید وقوع انقلاب اسلامی نقطه عطفی در رشد و گسترش هنر در ایران بود. انقلاب کمک کرد تا هنر در ایران انتشار یابد؛ به طوری که مردم بتوانند آن را درک و خواسته های خود را به آن زبان بیان کنند. به بیانی واضح تر ، با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در بهمن ماه سال 1357 شور و التهابی که همه کشور را فراگرفته بود به عرصه هنر و ادبیات نیز سرایت کرد و شرايطي به وجود آمد كه بسياري از هنرمندان آثار بديعي با موضوع انقلاب اسلامي به وجود آوردند. در چنين شرايطي، هنرمندان بر اساس فضاي معنوي همسو با فرهنگ اسلامي، كيان هنر انقلاب اسلامي را پي نهادند.
انقلاب اسلامي سال 1357 سرآغاز تحول در عرصة سياسي، اجتماعي و فرهنگی در ايران گرديد، اين واقعه‌ي مهم كه زمينه‌ساز بازشناسي شاخص‌هاي هويتي و مذهبي گردیده بود ، با ورود نویسندگان و هنرمندان جوان و به دنبال تغییر و تحول فرهنگی در جامعه ایران ناشی از انقلاب اسلامی ، هنرهای مختلفی  همچون : ادبیات ، موسیقی ، هنرهای تجسمی ، تئاتر و سینما نیز دچار دگرگونی شد و اساس آفرینش هنری و کیفیت و کمیت  هنر‌های متعدد در ایران دگرگون گردید.  به واسطه عقايد و انديشه ها ، ارزش و آرمان‌هاي جامعه ، عناصری چون خشونت ، نمادها و ابتذال از هنر خارج شد و همسو با حركت هاي مردمي و حال و هواي ديني _ مذهبي حاكم بر جامعه انقلابي، آثار هنری  مبتنی بر اندیشه های  اسلامی و انقلابی با محتوای پیامهای دینی، حماسی و فکری و توجه ويژه به مفاهيم و ارزش هاي انقلابي به صورت نمادين، بخصوص در سالهاي ابتدايي انقلاب  خلق گردید.
در حقيقت، هنر انقلاب را بايستي يكي از دوره‌هاي درخشان فرهنگ و هنر در تاريخ ايران به شمار آورد. هنرمندان اين دوره با برداشتي ماهرانه از مباني هنر كهن ايراني ـ اسلامي، منطبق با مبادي نوين هنرهاي معاصر پا به عرصه وجود نهادند تا بر اساس عناصر هنر ايراني و فضاي معنوي همسو با فرهنگ اسلامي، شاكله هنر انقلاب اسلامي را پي نهند. ذكر اين نكته نيز ضروري است كه هنر انقلابي ايران گرچه از لحاظ فرمي به سبك هنر مغرب زمين خلق مي‌شود، ولي در باطن خويش بند بندش هنر عاشورايي و هنر اسلامي است كه در قالب يك اثر هنري به مخاطب ارائه مي‌شود.

هنر انقلاب
ماندگاري مفاهيمي که در قالب هنر مطرح مي‌شود، بيشتر و گاهي دائمي است و بنابراين هر زمان که اقدامات انقلابي، فرهنگي، ملّي و اسلامي در قالب هنر بيان شده، ماندگاري بيشتري داشته است.

هنر انقلاب اسلامی، سبکِ خاصی از هنراست که در دهه اول انقلاب  شكوهمند اسلامي ایران و در دامن ارزش ها و باورهای اسلامی که انقلاب را به ثمر رساند و نیز با الهام از مضامین فرهنگی و سیاسی و اجتماعی ایران، در آن دوره خاص شکل گرفت.
هنر انقلاب از منظرهاي مختلفي مثل: سير تاريخي، ساختار بصري، عملكرد، مشخصات و شيوه اجرا و... قابل بررسي است . تعهد ، اخلاق‌مداري، واقع گرايي، توجه به آرمانها ، ارزش ها و اصول والاي ديني و اسلامي، در خدمت حقايق بودن، دفاع از آرمان ها و اصول انقلاب اسلامي ، فراهم ساختن زمينه رشد و هنر مبتني بر معرفت اسلامي ، ترويج فضايل اخلاقي – انقلابي  و... را مي توان از ويژگي ها و خصوصيات اصلي هنر انقلاب برشمرد .
  «هنر بزرگ انقلاب این بود که توانست هنر را در خدمت حقایق و در خدمت انسان در بیاورد و آن را از انحصار هم خارج کند.» (1) با به ثمر رسیدن انقلاب اسلامی،  پیام هنر رنگ و بوی حقیقت گرفت و به سوی اصالتش باز گشت و به خدمت انسان در آمد. به عبارتي گويا تر انقلاب هنر وام¬دار انقلاب اسلامی ایران است . انقلابي كه با شعارها و انديشه هاي معنوی و ارزش¬ های والای انسانی به ثمر رسيد، چنين انقلابي براي معرفي آرمان هايش نياز مند  ابزاري كار آمد است و بهترين ابزار براي نيل به اين هدف بزرگ« هنر» است.
«انقلاب جزو حوادثی است که جز با زبان هنری، قابل بیان کردن نیست... اصلاً در تاریخ نمی¬ شود و کسی حوصله ندارد اینها را بخواند فقط در داستان و کار هنری قابل ارائه است و لاغیر...(2) توقع انقلاب از هنر و هنرمند، مبتنی بر نگاه زیباشناختی در زمینه هنر است؛ توقع زیادی هم نیست... شما در عالی ¬ترین آثار دراماتیک دنیا، آنجایی که به فداکاری یک انسان برخورد می¬ کنید، او را تحسین و ستایش می-کنید. وقتی فیلم، آهنگ، تابلوی نقاشی، زندگی فلان انقلابی ـ مثلا ژاندارک ـ یا سرباز فداکار فلان کشور را برای شما به تصویر می¬کشند، در دل و باطن وجدان خودتان نمی¬توانید کار او را تحسین نکنید. هزاران حادثه به مراتب با ارزش ¬تر و بزرگ ¬تر از آنچه که در این اثر هنری نشان داده شده، در دوران هشت سال دفاع مقدس و در خود انقلاب، در خانه شما اتفاق افتاد ، آیا این زیبایی نیست؟ ...(3)
اینجاست  كه هنر به میدان می آید و به عنوان یک ابزار تبلیغي و یک سلاح کارآمد  به معرفی انقلاب  و حفظ وصیانت از اصول و ارزش هاي والاي  آن همت  مي گمارد .  چرا كه «انقلاب وقتی می¬تواند خودش را در قالب هنر بیاورد، که هنرمند خودی داشته باشد و خودش هنرمندش را پرورش بدهد.»(4)

در هنر انقلاب «فردیّت هنرمند» مطرح می شود. سلیقه هنرمند، باورها، میزان تزکیه، شناخت ایدئولوژی، آداب و رسوم و همه این عناصر در فردیت، هنرمند موثرند.. از اينرو ، نگاه ارزشی حاکم بر عرصه های فرهنگی در میان هنرمندان موجب مي شود مفاهیم معنوی و اسلامی چون جهاد ، شهادت ، ایثار و فضائل اخلاقي  مورد توجه قرار گیرد .

هنر انقلاب، امروز در «اختیار» همه طبقات و اقشاری است که با انقلاب و اسلام و باورهای متعالی امّت ما پیوند و ارتباط دارند و هم جهت اند و مروج انديشه هاي توحيدي است .

هنر انقلاب امروز در مسیر تبلیغ «اهداف » و «ارزشها»ست، تعهددردآشنایان مکتبی است . هنر انقلاب در خدمت سيره  اهل بیت  (ع) و ارزش هاي اسلامي،  مبانی و آرمان هاي  انقلاب و خون سرخ گلگون كفنان 8 سال دفاع مقدس است. خون شهادت طلبی در رگ‌های آن جاری است. هنر انقلاب، حماسه آفرینی،  ستم ستیزی، دفاع مقدس،  شهید و بیداری اسلامی ... است.

در حقيقت دوران سي‌سال انقلاب اسلامي دوراني پربار در تمام ابعاد فرهنگي از جمله هنر بوده و است. هنرمندان انقلاب اسلامي با مهارتي فني همراه با معرفتي معنوي توانستند بسياري از ارزش‌ها و حماسه‌هاي انقلاب اسلامي را در قالب آثار هنري ارائه نمايند.

برخی ازآثار هنر مکتب انقلاب علی رغم نو پا بودن چه در حوزه مضامین و چه از نظر هنرمندان جوانی که به دلیل آرمانخواهی انقلابی به این عرصه گرایش پیدا کرده بودند از چنان قوام و دوامی برخوردار شدند که امروزه بعد از گذشت قریب به سي  سال هنوز مورد توجه مجامع هنری كارشناسان و منتقدان هنري قرار دارد و چه بسا در مجامع هنري  امروزی باز تولید می‌شود.

انقلاب اسلامي زمينه ساز تحول هنر  در ايران 
 همچنانكه ذكر شد ، انقلاب شكوهمند اسلامي ايران، هنر را متحول كرد  و هنر نیز همچون ساير پديده هاي اجتماعي و فرهنگي، در برابر موج توفنده و دگرگونساز انقلاب اسلامی، دچار تحولی عظیم و دگرگونی بنیادین گشت. این دگرگونیها در سایه انقلاب اسلامی و به برکت موج آفرینی‌های آن بوده است.  هنرمندان ، نويسندگان و  مخاطبان هنر انقلاب ، به جای داستانهای افسانه‌ای و موهوم و سوژه هاي سبك و مبتذل هنري، سراغ سوژه هاي  واقعی از وقايع انقلاب ،  جبهه وجنگ و زندگی شخصیتهای اسلامی و فرماندهان بزرگ و ائمه و اصحاب آنان و سمبلهای مقاومت در میان آزادگان و جانبازان و شهداي والا مقام رفتند. به عبارتي ديگر گرایش به مفاهیم ارزشی و فرهنگ دینی دراین عرصه، بسیار بالنده تر گرديد .

ادبیات و هنر ایران در سال‌هاي آغازين و دهه اول انقلاب، چنان تحول عظیمی را شاهد بود که به نوعی دگردیسی و تحول شبیه گردید . هنر مبتذل دهه چهل و پنجاه ناگهان در محاصره کار های ارزشی فراوان و سترگ رو به محاق نهاده بود . مضامینی نظیر روابط بی قید و نفسانیت عنان گسيخته جای خود را به موضوعاتی نظیر ایثار و شهادت و از خود گذشتگی و در یک کلام سلوک معنوی انسان داده بود. دهه شصت بی گمان مقطعی باور نکردنی در تاریخ هنر این مرز و بوم است دورانی که هنرمندان بی‌تکلفی پا به ساحت آفرینش هنری نهادند و بر این باور بودند که هنر باید بال پرواز  جهت رسيدن به ساحت هاي آسماني و ارزش والاي اسلامي باشد .  از اين منظر و با اين تفكر جایگاه هنر  انقلاب جایگاهی رفیع و کاملا ممتاز است .

تحولات یادشده  در هنر پس از انقلاب ايران اسلامي، در زمینه‌هایي چون:  زبان هنری،  محتوای انقلابی و مکتبی،  جهت‌گیری هنر،  رشد استعدادهای تازه هنری و ادبی، آثار هنری و تألیفات ماندگار و اثرگذار قابل مطالعه،بررسي و تحلیل است. بطوري‌كه  بررسی ادبیات  و هنر انقلاب  در ایران و نقش انقلاب اسلامی و دفاع مقدس در«پدید آمدن» یا «ساختار»، «قالب‌ها»، «محتوا» و «ویژگی ها»ی آن، بحثی گسترده تر می طلبدو بجاست كه پژوهشگران هنر ، متوليان و مديران فرهنگي   كه دغدغه نظام و آرمان هاي  آن را دارند ، در اين زمينه  گام هايي اساسي و شايسته‌اي  بردارند . 

حوزه هنری زادگاه هنر انقلاب  است
در انفجار عظیم بعثت فرهنگی برآمده از انقلاب اسلامی، آنچنان که همه مقوله ها دچار دگرگونی و تحول شدند و در پروسه فرهنگ انقلاب تولدی تازه یافتند، هنر نیز که میان غرب باوری و نفی خودی معلق بود ناگهان به سمت دگرگونی روی گرداند. جمعي از هنرمندان جوان و متعهد آن روزگار در یك حركت خود جوش و با شور و اشتیاق انقلابي به دنبال ایجاد و احیای نهضت فرهنگی اسلام و یک هویتسازی جدید مطابق با الگوی انقلاب بودند، از سوی دیگر جمعی از هنرمندان حوزه تجسمی آن دوران،  نمایشگاه معروف حسینیه ارشاد را برگزار و سمت و سویی جدید به هنر انقلاب بخشیدند.

 با اینهمه شرایط آنچنان مساعد بود که بهینه‌سازی هنر آغازشد،  زیر‌ساخت‌های فرهنگی و هنری جامعه نیز دچار تحولات شگرف گرديد و متناسب با این تغییرات، نسل تازه‌ای از هنرمندان ظهور و بروز یافتند و گروه‌های جوان با تشکل و یا حرکتهای انفرادی زمینه ساز فضایی تازه و شفاف برای اندیشیدن و آفریدن آثار هنری شدند . انقلاب هنری ، هنری  انقلابی به وجود آورد و انقلاب، روحی از مکتب ودین در آن دمید و هنر  انقلاب اسلامی ، همرنگ ، همخط و هم جهت و هماهنگ با روح نهضت خميني گام برداشت. در حوالي سال 1357 شمسي و همزمان با حركت هاي انقلاب ، به ابتكار مقام معظم رهبري – حضرت امام خامنه‌اي - مرکزی بنام «كانون نهضت فرهنگی»  به دبيري مرحومه طاهره صفار زاده  راه اندازی شد . اين مركز به عنوان ليدر فكري و یک ستاد اجرایی برای هماهنگی گروههای هنری همسو با انقلاب،  جوانان هنرمند متعهد و اندیشمند انقلابی را که دغدغه ترویج و گسترش ارزش‌های دینی و اسلامی به زبان هنر و  خلق آثاری با اندیشه هاي  اسلام ناب محمدی را  داشتند ، دور هم جمع نمود تا با  بهره‌گیری از ابزار و بيان هنري بتوانند به نهادینه‌کردن مفاهیم مرتبط با گفتمان رهایی بخش، انقلاب اسلامی را یاری رسانند .

هسته‌های ابتدایی اين مركز،  متشکل از جمعی  هنرمندان جوان آن روزگار، كه  حول مقام معظم رهبری گرد آمده بودند ، در سال58 از به هم پیوستن این هنرمندان  به یکدیگر و در آمیختن آنان با سایر فرهیختگان و اندیشمندان, به صورت خودجوش و مردم ‌نهاد «حوزه اندیشه و هنر اسلامی» سر بر آورد که اگر چه در آغاز به شکلی داوطلبانه و هم‌یارانه قوام یافته بود، اما با درخشش آن در آسمان  فرهنگ و هنر ایران‌زمین و سیل مشتاقانی که به آن می‌شتافتند, نیاز به توسعه و سازمان‌دهی آن لازم می‌نمود .(5) «حوزه اندیشه و هنر اسلامی» یکی از نمونه های بارز این تولد تازه هنری در بستر فرهنگ انقلاب اسلامی است .

انقلاب، هنرمندانی  نو ساخت و این هنرمندان نوین در مدرسه عشق و مکتب انقلاب  نیز تحولی درمعیارها و ملاک ها پدید آوردند.

انقلاب، به هنر  استقلال و عزت بخشید و  این ارزش‌ها به نحوی در آثار هنری بروز یافت و برآفرینش های آن  اثر گذاشت. بر همين اساس مي توان گفت  مقام معظم رهبري بنيانگذار هنر  انقلاب اسلامي است.
از ابتدای دهه 1360 با پیوستن این نهاد به سازمان تبلیغات اسلامی، به حوزه هنري تغيير نام داد. در واقع حوزه ‌هنری به عنوان یکی از نهادهای مهم نظام ‌اسلامی در زمینه فرهنگ و هنر شناخته ‌شد و آثار و تولیدات بسیاری را تقدیم به فرهنگ و هنر انقلاب کرد.
حوزه‌هنری پایگاهی بود که در آن بسیاری از هنرمندان در عصر تازه‌ای که با نفس قدسی امام راحل (ره) روح یافته بود، به تولید اثر منطبق بر گفتمان انقلاب اسلامی می‌پرداختند. هنرمندانی چون شهید مرتضی آوینی، مرحوم قیصرامین‌پور، مرحوم طاهره صفارزاده، مرحوم ابوالفضل عالی، مرحوم سید حسن حسینی، محمد کاسبی، رسول ملاقلی پور، فرج‌الله سلحشور، سید علی میرفتاح، حسین خسروجردی، احمد عزیزی، مهرداد اوستا، سپیده کاشانی، سلمان هراتی،سید علی میرفتاح عزیزالله زیادی، محمد رضا آقاسی و ... از فعالان سابق حوزه هنري بوده اند . (6 )

حوزه هنری خط مقدم هنر انقلاب و به تعبیر داهیانه مقام معظم رهبری " امید هنر انقلاب " است  از این رو تعریف هنر انقلاب، بدون حوزه هنری امکان پذیر نیست  . این نهاد هنری برآمده از متن انقلاب شکوهمند اسلامی در طول 30 سال فعالیت فرهنگی و هنری خود  پیوندی عمیق میان خود و هنرمندان متعهد ایجاد کرده است که مفاهیم و آرمان های  انقلاب اسلامی را در قالب هنر و به زبانی بدیع و نو با محوريت انديشه هاي تابناك اسلامي و انقلابي  بیان داشته و در شکل های هنری آن را ترویج و تبلیغ نموده است و سعی در تبین جــریان هنــری سالم و متعهـد جامعه اسلامی داشته و مدافع اصول و آرمانهاي ارزشي انقلاب اسلامي و دستاورد هاي آن است و  می‌كوشد تا در این راه از تمام دست‌اندركاران هنر و هنرمندان نیز یاری جوید .

كوتاه سخن اينكه، ما نياز داريم هنر انقلابي ايران در سطوح بين‌المللي به جهانيان معرفي شود و اين مساله ميسر نمي‌شود مگر با همراهي  نسل هنرمند برخاسته از متن انقلاب و الهام از هویت فرهنگ اسلامی و ملی خویش با  سلاح تفکر هنري ،تجربه و تکنیک  در جهت مقابله  با یورش جنگ نرم و ناتوي فرهنگي دشمنان نظام مقدس جمهوري اسلامي ، تا الگویی جهت دهنده برای همه هنرمندان جهان، و هدایتگرانه برای رشد فرهنگی جوامع، باشيم.

به نظر می‌رسد برای تکرار آن دوران طلائی و  رسیدن دوباره به قله رفیع هنر مکتب انقلاب راهی جز پرورش هنرمند متعهد- به خصوص نسل چهارم انقلاب - وجود ندارد  و به رغم تلاشهای پیشینیان ، مديران دلسوز و متوليان فرهنگي و هنري،  هنوز فاصله ما با ساز و کار بازآفرینی و زمینه‌سازی و پرورش هنرمند جوان متدین و متعهد که عالم را از دریچه توحید بنگرد و روزنه امید براي آينده نظام جمهوري اسلامي ايران و پيشبرد اهداف متعالي آن  باشد ، بسیار است. از اين‌رو ، رجعتی مجدد لازم است تا با بازخواني دوباره مبانی انقلاب اسلامی زمینه تولید و پردازش آثار هنری منطبق با آرمان انقلاب فراهم آید.

پي‌نوشت:
1. بيانات مقام معظم رهبری در دیدار جمعی از هنرمندان دفاع مقدس، 20/1/1379.
2. بیانات در دیدار نویسندگان حوزه هنری، 2/3/77.
3. بیانات در دیدار اصحاب فرهنگ و هنر، 1/5/1380.
4. بیانات در دیدار اعضای کنگره شعر حوزه، 15/7/1370.
 5و6 . تاريخچه و اساسنامه حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي

ثبت شده توسط : م.ر فرزین

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

تمامي حقوق اين سايت متعلق به دانشکده صدا و سيما قم است.